Байқоңырда Юрий Гагаринді еске алу рәсімі өтті

Бүгін  Жер шарының  тұңғыш ғарышкері    Юрий Гагарин  мен   әскери   ұшқыш  Владимир   Серегиннің    Миг-15  УТИ   жаттығу  ұшағымен    апатқа ұшыраған    күн.  Қайғылы оқиға   осыдан  42 жыл  бұрын     Новоселово деревнясының  маңында орын  алған    болатын.
«Ресейғарыш» агенттігінің баспасөз қызметінен хабаралғандай, Юрий Гагарин мен  Владимир  Серегин опат болған жерде бүгін азалы жиын  өтеді.  Ғарышкерлер, ғарыш-зымыран    саласының  басшылары мен ардагерлері,  жергілікті тұрғындар мен әкімшілік өкілдері ғарышкерлерді  еске алады.
Байқоңырда  ұшу сапары алдындағы дайындықта жүрген «Союз ТМА-18» кемесінің  қосалқы экипажы бүгін, Тұңғыш  ғарышкерді еске алу күні, Юрий Гагарин мен Сергей Королевтің  ескерткіштеріне гүл шоқтарын қойды. Байқоңыр әкімшілігінің  басшысы Александр Мезенцев     ғарышкерлер - Александр Самокутяев, Андрей Борисенко және Скотт Келлиге ескерткіш  күміс  төсбелгілер және ғарыш саласын дамытуға қосқан үлестері үшін сертификаттар  табыс етті.

Ресейлік «Протон-М» зымыраны американдық «ЭкоСтар-14» жерсерігін орбитаға шығарды

Наурыздың 21-і, жексенбіге   қараған түні,  Астана уақыты  бойынша    сағат 0.27-де  «Байқоңыр» ғарыш  айлағынан  «Протон-М» зымырантасымалдағышы ұшырылды.   Ол  орбитаға  американдық  «Экостар-14»  телекоммуникациялық   жерсерігін алып шықты.
Ресейдің М.Хруничев атындағы   мемлекеттік ғарыштық ғылыми-өндірістік   орталығының баспасөз қызметінен   хабарлағандай,    ұшыру  штаттық режимде өтті.
«Экостар-14»  жерсерігі  -  «Протон»  зымырантасымалдығыштары  орбитаға жеткізген      шетелдік ғарыш аппараттарының ең  ауыры.  Оның салмағы - 6300 келіден  асады.   Американдық Echostar жерсерік байланысы операторы  үшін «Экостар-14»   жерсерігін  Space Systems Loral компаниясы     жасаған.

Қазақстандық жер серігі ұшар күн де алыс емес – Талғат Амангелдіұлы, ең алдымен өзіңіз басқарып отырған Қазақстан Республикасының Ұлттық ғарыш агенттігі туралы және жаңа жылда алдыңызда тұрған жоспарлар мен мақсаттар, Қазақстанның ғарыштық болашағы жайлы айтып кетсеңіз?– Қазіргі заманда ғарыштық зертеулер тіршілікті қамтамасыз ететін барлық салаларға тікелей қатысты. Сонымен қатар, ғарыш заманауи технологияларды үнемі дамытып отыратын құрылымның қайнар көзі десек қателеспейміз. Түптеп келгенде, мемлекеттің дамуы ғарыштық технологиялардың дамуының айғақ көрінісі.Осыған орай, елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев ғарыш қызметін өркендетуге қолдау көрсетіп, оған ерекше назар аударып жүргені баршамызға мәлім. Тәуелсіз еліміздің қысқа тарихындағы жетістіктеріміз сол нақты тапсырмалардың нәтижелері екенін атап өткен жөн. Атап айтсақ Байқоныр ғарыш кешенін сақтап қалып, қуатын қалпына келтіру, ғарыш бағдармаларын құрып, іске асыра бастау сияқты оң істер жүзеге асуда.2007 жылғы 27 наурыз күні «Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттігін құру туралы» № 302 Елбасының Жарлығына сәйкес, бұл құрылым ғарыш қызметі саласындағы мемлекеттік реттеу және салааралық үйлестірумен айналысатын еліміздің тарихында тұңғыш орталық атқарушы орган болып табылады.Агенттік құрамына «Қазақстан Ғарыш Сапары» Ұлттық Компания» акционерлік қоғам, «Инфракос» республикалық мемлекеттік кәсіпорын, «Инфракос-Экос» еңшілес мемлекеттік кәсіпорыны, «Байқоңырбаланс» мемлекеттік мекеме, «Ғарыштық байланыс және радиоэлектрондық құралдардың электр магниттік үйлесімділігі республикалық орталығы» акционерлік қоғамы, «Ұлттық ғарыштық зерттеулер мен технологиялар орталығы», «Байтерек» акционерлік қоғам сынды ұйымдары кіреді.Ұлттық ғарыш агенттігі алдында мақсаттар, белгілеген бағыттары бар. Оларды жүзеге асыру үшін біраз жұмыстар атқарылды, атап айтсақ:«KAZSAT» байланыс және хабар таратудың қазақстандық спутниктер жүйесін жасау;«Байқоңыр» ғарыш айлағында «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенін құру;Астана қаласында ғарыш аппараттарын құрастыру-сынау кешенін (ҒА ҚұСК) жасау;Жерді қашықтықтан зондтау ғарыш жүйесінің пайдалы жүктемесі мен жерүсті кешенін құру;Кадрлар дайындау.– Талғат – аға, сізге тәуелді емес жағдайлармен біздің жер серігіміз «KAZSAT1» сәтсіздікке ұшырады. Бірақ сізге дейін жұмыс атқарған мамандардың қателерін түзеп, оған мойымай, қайткенде де Қазақстанның өзінің жер серігі болатынына кәміл сенген азаматсыз ғой. Көздеген мақсатымызға жетеміз деген ниетпен жаңа жер серігін ұшыруға даярсыз дегенді естігеніміз бар. Сол туралы нақтырақ мәлімет берсеңіз? – Расында да бұндай қолайсыз жағдайлар басымыздан өтті, бірақ жаңа жылда жаңа жетістіктеріміз жайлы ғана сөз қозғаған орынды шығар. Өткен күннен алыс жоқ, келер күннен жақын жоқ деп қазақ халқы бекер айтпаған ғой. Бүгін біз «KAZSAT 2» байланыс және хабар таратудың қазақстандық жер серігін жасауға байланысты жұмыс көлемінің 75 пайызын орындады. Біздің сарапшы – мамандарымыз «KAZSAT 1» серігінің кемшіліктерін талдап, басқару жүйесін жетілдіруге қол жеткізді. Қазғарыш мамандары қазақстанның екінші жер серігінің сапасын жақсарту мақсатында оның құрамында француз EADS Astrium компаниясы шығарған кәсіби приборларды (гироскоп, жұлдызды және күн сәулесінің датчиктері) қолдану мәселелерінің шешімін тапты.Ғарыш аппаратын жобалау, құрастыру және пайдалану барысында Ресей тарапынан айрықша жауапкершілікті арттыру мақсатымен, айналымдағы екі ел арасындағы келісімге қосалқы шарттар анықталып, қабылданды.Қорыта келгенде, амандық болса, осы 2010 жылдың желтоқсан айында ел игілігіне, Қазақстандық «KAZSAT 2» байланыс және хабар таратудың жер серігін іске қосамыз. – Талғат Амангелдіұлы, жоғарыда француз «EADS Astrium» компаниясын атап өттіңіз. Сіз басқарып отырған агенттік қандай мемлекетарлық жобаларды жүзеге асырып отыр?– Өткен 2009 жылы Франция президенті Николя Саркози біздің елге ресми сапармен келді. Қазақстандағы іссапары барысында екіжақты 24 келісімге, оның ішінде 6 келісімге екі ел президенттерінің қатысуымен қол қойылды. Ерекше атап өтетін жай, осы келісімдердің 4-еуі ғарыш саласындағы ынтымықтыстықтың нығаюына байланысты. Атап айтсақ, ұлттық ғарыш агенттігі мен Франция Республикасының сыртқы істер министрлігімен екі үкіметаралық келісімге қол қойдық. Біріншісі - ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта зерттеу және пайдалану саласындағы ынтымақтастық туралы, ал екіншісі - жерді қашықтықтан зондтаудың ғарыш жүйесі мен ғарыш аппараттарының құрастыру-сынау кешенін құрумен пайдаланудың шарттары туралы келісімдер.Сонымен қатар басқа «Қазақстан Ғарыш Сапары» Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамымен EADS Astrium арасында Жерді қашықтықтан зондтау ғарыш жүйесінің (ЖҚЗ ҒЖ) құру жайлы шартқа қол қойылды. Екі ұйымның жетекшілері Ғавыллатып Мырзақұлов және Франсуа Ок Астана қаласында ғарыш аппараттарын құрастыру-сынау кешенін (ҒА ҚұСК) салынуын ұйымдастыратын қазақ-француз бірлескен кәсіпорнын сапқа тұрғызу жайлы, келісімшартқа қол қойды. – «Бәйтерек» ғарыштық бағдарламасының орындалу барысы қалай? – Алдымен Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Ресей Федерациясының Үкіметі арасындағы «Байқоңыр» ғарыш айлағында «Бәйтерек» ғарыш зымыран кешенін құру туралы келісім бекітілді.Кешен ТМД кеңістігіндегі ең ірі жобалардың бірі. Тіпті біздің еңселі, тұғырлы жобаларымыздың бірі десек те болар. Ол «Байқоңыр» кешенінен ұшатын зымыран тасымалдағыштан бөлініп шыққан зиянды қалдықтардың ортаға кері әсерін барынша азайтуға бағытталған.Бағдарламаны жүзеге асыруда біршама объективті қиындықтар кездескені рас. Бірқатар келісімдердің орындалу уақыты да әріптестер тарапындағы елеулі себептерге байланысты кейінге шегерілді.Қазақстанның жоғары технологиялық өндірісі дамыған, ғарыштық технологияға ие және ең бастысы орбитаға дербес шыға алатын ғарыштық-державалық елдердің клубы мүшелерінің санын толтырамын деген үміті тап сол «Бәйтерек» бағдарламасының орындалу нәтижесіне байланысты. – Талғат аға, біздің сұхбатты қорыта келсек Ғарыш саласында біршама жұмыстар атқарылғаны белгілі бірақ, онымен қатар алға қойған мақсаттарыңыз бен жоспарларыңыз баршылық. Осының бәрін жүзеге асыруға білікті мамандар керек. Мамандар дайындау саласын қалай қамтамасыз етіп отырасыздар деген сауал туындайды. – Орынды сұрақ. Білікті мамандар дайындау – ғарыш кешенінің болашағы ғой. Ғарышты дамыту бағытында және ғарыш кешені келешекте жемісін беру үшін атқарылатын маңызды жұмыстардың бірі - ғарыш саласындағы мамандарды дайындау болып саналады.Бұл бағытта істелген жұмысымыз баршылық. Мысалы, білім және ғылым министлігі жүргізіп отырған еліміздің мемлекеттік классификаторына ғарыштық мамандықтарды енгіздік. Отандық жоғары оқу орындарының бірқатарында «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар», «Радиобайланыс және радионавигация», «Жылжымалы байланыс құралдары мен жүйелер байланысы», «Радиобайланыс, радиохабарларын тарату және теледидар», «Көпарналы телекоммуникациялық жүйелер» мамандықтары бойынша оқытуды ұйымдастыруды бастадық.Мемлекет басшысының тапсырмасымен кейінгі үш жыл бойы Білім және ғылым министрлігінің квотасымен 45 білім грант иелеріне Байқоңыр қаласындағы «Восход» Мәскеу авиация институты филиалына түсуге жағдай жасадық. Аталмыш филиал ғарыш техникасын сынауға қатысты инженер мамандарын даярлайды.Негізінде, қазақстанда ғарыш қызметіне қатысты мамандар дайындайтын оқу орындары жоқтың қасы. Осыған байланысты отандық оқу орындарында ғарыш мамандарын дайындауды да қолға алу мәселесін күн тәртібіне қоятын кез келді. Бұл ұсынысты, өткен 2009 жылы 3 наурыз күні Ұлттық инженерлік академияда техникалық жоғары оқу орындарының негізінде ғарыш саласының мамандарын дайындау үшін факультеттер мен кафедралар құруды ұсындық. Бұл ұсынысымыз еліміздің техникалық жоғары оқу орындары ректорлары тарапынан қолдау тапқаны бізді қуантады. – Жаңа келген 2010 жыл қазақстанның әрбір азаматы үшін ерекше жыл ғой, Талғат аға, өйткені еліміз Еуропадағы Қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымында төрағалық етеді. Ол жайлы қандай пікір білдіре аласыз.Бүгін Қазақстан дүниежүзілік қауымдастыққа нық кірді. Экономикалық ынтымақтастық ұйымы, «Ислам Конференциясы», Дүниежүзілік банк, Еуропалық жаңғырту және даму банкі, Экономикалық ынтымақтастық ұйымы, ШОС, ОДКБ, СМИД сияқты халықаралық ұйымдардың тең құқықты әрі беделді мүшелерінің бірі болып саналады.Қысқа уақыттың ішінде, әлеуметтік-экономикалық қайта құрулар мен қазақстандық қоғамның демократиялануы арқасында біздің мемлекет Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың басқаруымен өзінің дамуында айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізді. Қазақстанның ЕКҚО-да төрағалық етуі оған дәлел.Қазақстан Республикасы мен Еуроодақ елдері арасындағы өзара әрекеттестік зор әлеуетке ие, себебі көптеген мәселелерге, оның ішінде ғарыш қызметін дамыту мәселесіне де көзқарасымыз ұқсас. – Талғат аға, алтын уақытыңызды бөліп, қызықты да тартымды сұхбат бергеніңізге рахмет. «Егемен Қазақстан» газетінің оқырмандарына қандай тілектеріңіз бар.– «Егемен Қазақстан» 90 жылдық тарихы бар, еліміздегі маңдай алды басылымдардың бірі. Басылымыңызды әрдәйым үзбей оқып отырамын. Басылым беттерінде халықаралық, ел ішіндегі жаңалықтармен қатар еліміздің егемендігі үшін күрескен данышпан азаматтардың, өмірі мен қызметімен, еңбектерімен танысуға мүмкіндігім бар. Тоқсан сөздін тобықтай түйінін айтсақ – «Егеменді қазақстан» басылымы ол еліміздің өмірінің айнасы.Газет ұжымына ауызбіршілік, творчестволық табыс тілеймін.Ал оқырмандарға келер жылы молшылық, елімізге тыныштық, Қазақстанның әрбір азаматына денсаулық пен тұрақтылық тілеймін. Сіздің газет беттерінен еліміздің жетістіктері, дамуы мен гүлденуі жайлы қуанышты хабар ала берейік. Рахмет!

Талғат МҰСАБАЕВ, Ұлттық ғарыш агенттігінің төрағасы, Ресейдің жаратылыс ғылымдары академиясының мүшесі, академик: Қазақстан орбитаға ғарыш аппараттарын шығаруға мүмкіндік алады - «Айқын»

- Талғат Амангелдіұлы, өзіңіз басқарып отырған «Қазғарыш» агенттігі мен Байқоңырды жалға алып отырған «Роскосмос» арасында сырттан қарағанда бұрынғыдай тығыз қарым-қатынастар жоқ сияқты көрінеді. Екі мекеменің соңғы жылдардағы ынтымақтастығы қандай деңгейде?
- Алдымен сұрағыңызға сұрақпен жауап берейін: Сіздердің мамандықтың өкілдері екі ел арасындағы тығыз байланысты қандай өлшеммен өлшейді? Ресей бүгінгі күні біздің негізгі стратегиялық әріптесіміз болып қала береді деп, сенімді түрде айта аламын. Бұл жерде мынаны есте ұстау керек, Қазақстан тұрақты дамып келе жатқан, жас және тұрақты ел ретінде әлемдік қауымдастықтың назарын аударып отыр. Көптеген мемлекеттердің, шетелдік инвесторлардың біздің елмен қарым-қатынас орнатпақ болған ниетіне таңғалуға болмайды. Біздің агенттіктің ынтымақтастығы әріптес-мемлекеттердің тізімі өсіп келе жатыр, бұл халықаралық ұйымдар: Исламдық Конференциясы ұйымы, Франция, Израиль, Германия, Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Үндістан және Украинаның ракета технологияларын бақылау режимі мен ғарыштық агенттіктері және компаниялары. Бұл мемлекетіміздің даму көрсеткіші емес пе?! Ресей Федерациясы сияқты негізгі серіктес елмен арадағы қарым-қатынас бұзылды деген әңгіменің орны жоқ. Менің «Роскосмостоғы» әріптесім, Федералды ғарыш агенттігінің жетекшісі А. Перминов мырза бұл мәселеде мені қолдайды деп ойлаймын. Ол жақында «Голос России» радиосына берген сұхбатында: «Мен бұл мәселе жайында жүз рет айттым, қайталап айтамын, дәл қазір біз үшін «Байқоңыр» космо-дромына балама жоқ. Мүмкін, бұған ренішпен емес, қуанышпен қарау керек шығар. Қазақстан Республикасымен «Байқоңырды» бірлесіп пайдалану жөніндегі келісімдерді байыппен жүзеге асыру керек» деп баса айтты. Осының өзі Қазақстан мен Ресей ғарыш ведомствалары жетекшілері ретінде біздің ойымыздың бір екенін, бір бағытта бірлесіп дамып келе жатқанымызды дәлелдеп отыр емес пе?!
- Жақында Ресей Мемлекеттік думасының депутаты Михаил Ненашев KazSat-қа байланысты сіздің атыңызға сын айтты. Бұл мәселе жөнінде не айтасыз?
- Меніңше, Михаил Ненашев мырзаның, яғни маман емес адамның айтқан дилетанттық пікіріне назар аударудың қажеті жоқ. Егер дәл осы пікір Ненашевтың емес, Перминов немесе РФ Қорғаныс министрінің аузынан шықса, онда шындап ойлануға немесе басқадай шешім қабылдауға себепкер болар еді. Ресей сияқты біз де Байқоңыр жөніндегі халықаралық келісімдердің барлық пункттерін сақтаймыз. Тағы да қайталап айтамын, екі ел арасында пікір қайшылығы жоқ. Жекелеген ғарыш саласына жанама ғана қатысы бар қызбалықпен айтылған пікірге қатысты комментарий бергіміз келмейді. Қазіргі кезде KazSat-3 хабар тарату және байланыс жүйесіне пайдаланылатын үшінші Жер серігі жоспарлануда, жобаның техникалық-экономикалық, қаржы-экономикалық негізі мен спутниктің ұшырылуы және оны жасауға арналған техникалық тапсырмалар жасалып қойды. Айта кетейін, бұл жобаны жүзеге асыруда тапсырысты орындаушылар бұрынғыдан басқа жүйемен таңдап алынды. Байланыс және ақпарат тарату спутниктерін жасау бойынша жетілдірілген қызметтерін ұсынып отырған әлемдегі ең мықты компаниялардың арасында «өркениетті тендер» өткізіледі. Бұл еліміз кезекті KazSat-1-ді қайталамас үшін жасалып жатқан шара, қорытындысында ең жақсы нәтиже көрсеткен компания озып шығады. Мен «ҚазҒарыштың» алдағы жоспары туралы осылай айтқанмын, ал Ресей жағының кейбір өкілдері, атап айтқанда, Михаил Ненашев осыдан қауіптеніп отыр. Ненашев сияқты кейбір жекелеген адамдардың сөзіне көңіл аударудың қажеті жоқ деп ойлаймын, бәлкім, ойланбай айтылған шығар, біз өзіміздің мақсатымызға жету үшін жұмыс істейміз.
- «Байқоңыр» кешені Ресейге қандай көлемде пайда әкеледі, одан Қазақстанға бірдеңе тие ме?
- Алдымен «Байқоңыр» кешенінің адамзат тарихындағы ең бірінші ғарыш айлағы екенін еске салғым келеді. Осының өзі біздің елімізді «космостық гавань» деп ұлықтауға құқық береді. Дәл осы жерден адамзат тұңғыш рет космосқа аттанды, Юрий Гагарин ұшты. Адамзат тарихындағы ең алғашқы ғарыш саяхатшысы, менің командамның (мен экипаж командирі болдым) мүшесі Денис Тито да біздің космодромнан өзінің турына аттанды. Тәжірибелік жағынан алғанда, Байқоңыр кешеніне балама бола алатын ғарыш айлағы күні бүгінге дейін жер бетінде жоқ. Ресей Федерациясы «Байқоңыр» арқылы өзінің мемлекеттік ғарыш бағдарламасын жүзеге асырып жатыр, сондай-ақ коммерциялық космос аппараттарын ұшыруды жүзеге асырады. Байқоңырды пайдаланудан Ресейге келетін табыс мөлшерін ұшырылымдарының жалпы санымен анықтауға болады - 2009 жылы олардың саны 24 болды, соның ішінде 10-ы комерциялық. Ресей жағынан ғарыш аппараттарын ұшыру спутниктік байланыс жүйесін дамытуды, жерді дистансалық зондтауды, ғылымды, метеорологияны, ұлттық қауіпсіздікті, сондай-ақ пилотпен басқарылатын комонавтиканы дамыту үшін жүзеге асырылды. Екі ел арасындағы Байқоңырды жалға алу туралы 1994 жылдың 10 желтоқсанындағы келісімдерге сәйкес, Қазақстанның республикалық бюджетіне жыл сайын 115 млн доллар құйылады. Ресей жағы нысандардың сақталуы және олардың жұмысын дамыту жөніндегі, қаланың коммуналдық шығындары, Байқоңыр қаласындағы Қазақстанның заңды тұлғаларына қызмет көрсету сияқты өзінің міндеттемелерін тұрақты негізде орындайды. Сондай-ақ кейбір әлеуметтік бағдарламалар Ресей жағынан қаржыландырылады.
- Талғат Амангелдіұлы, ғарыш саласы сіздің ойыңызша, ғылым ба, әлде пайда көзі ме? Қазіргі кезде дамыған елдер ғарыш саласына жылына миллиардтаған қаржы бөледі. Мысалы, 2009 жылы ғарышты қаржыландыруға АҚШ - 16,8 млрд, Жапония - 5 млрд, Қытай - 1,5 млрд, Ресей - 1 млрд доллар жұмсаған екен. Осы қаржының қайтарымы қалай жүзеге асырылады?
- Өте жақсы сұрақ. Егер әлемдік ғарыштық нарықты алатын болсақ, ол жоғары технология саласындағы әлемдік нарық қатынастарының өте ірі және қарқынды дамып келе жатқан сегменттерінің бірі болып табылады. Ғарыш саласының коммерцияланып келе жатқандығын дәлелдейтін факторлар жеткілікті. 1990 жылдардың орта шенінде АҚШ-тың ғарыш индустриясындағы тапқан табысы 77 миллиардқа жетті. Бұл космостың әлемдік экономика үшін коммерциялық тұрғыдан аса тиімді бола бастағанының нақты дәлелі. Сонымен қатар космос жер бетінде миллионнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етіп отыр. Коммерциялық спутниктік қызмет түріне деген сұраныстың артуы аэроғарыштық саланың қарқынды дамуының алғы шартына айнала бастады. Ғарыш саласына құйылып жатқан инвестицияның 60 пайызы жекеменшік компанияларға тиесілі, бұл дегеніңіз, ғарыш - бизнес, яғни үлкен ақша табатын пайдалы іс.
- Ал біздің елге қатысты тұстары жайында не айтасыз?
- Біздің елге қатысты біржақты жауап беру қиын. Қазіргі кезде Қазақстан шетелдік ғарыш агенттіктерімен, ғарыштық қызмет саласындағы халықаралық ұйымдармен және ірі шетелдік компаниялармен бірлескен іс-шаралар орнатып, халық-аралық ынтымақтастық күшейді. Біз үшін бірінші кезекте істелетін жұмыс - Қазақстанда осы уақытқа дейін болмаған толыққанды ғарыш саласын құру, содан кейін ғана ғарышты коммерциялық мақсатта пайдалану немесе коммерциялық тұрғыда зерттеу мәселесін көтере аламыз. Егер көздеген мақсатымызға жете алсақ, ғарыш саласындағы жетістіктерімізді, техника мен технологияны Қазақстан азаматтарының қауіпсіздігіне және әлеуеті мен экономикасының дамуы мүддесіне бағыттаймыз.
- Жақында болған коллегияда Премьер Кәрім Мәсімов сізге KazSat-1-дің сақтандыру төлемін қайтаруды тапсырды. Бұл тапсырма қалай орындалмақ?
- Ел аузында «ештеңе істемейтін адам ғана қателеспейді» деген дана сөз бар. Әлбетте алғашқы спутниктік байланыс және ақпарат тарату «КаzSat-1» Жер серігінің істен шығуына қатысты қателіктер болды, оның бірнеше себептері бар. Ең бастысы - спутникке тапсырыс бергендер бұл саланың мамандары емес, тапсырысты «Қазғарыш» құрылудан көп бұрын «Ұлттық инновациялық қоры» берген. Біз бүгін сол қателіктің қайталанбауы үшін барлық біліміміз бен күшімізді салып жатырмыз. Жақында болған коллегияда Үкімет басшысы Кәрім Қажымханұлына агенттіктің 2009 жылы атқарған жұмыстары туралы, 2010 жылға арналған Бас жоспарымыз, сондай-ақ «КаzSаt» спутник жүйесінің жағдайы туралы есеп бердім. «КаzSаt-1» ғарыш аппаратының сақтандыру төлемін қайтару мәселесімен Қазақстан Республикасы ұлттық ғарыш агенттігінің «Космостық байланыс және радиоэлектрондық құралдардың электромагниттік үйлесімділігі жөніндегі республикалық орталық» айналысып жатыр. Бұл акционерлік қоғам «КаzSаt» ғарыштық аппаратын сақтандыру туралы 2007 жылы қыркүйекте «Алатау» сақтандыру компаниясы» акционерлік қоғамымен шартқа отырған. 2009 жылдың ақпанында белгіленген тәртіпке сәйкес сақтандыру компаниясына «КаzSаt-1» ғарыш аппаратының сақтандырылғандығы туралы тиісті құжаттар табысталды. Ал сақтандыру компаниясы болса өз кезегінде жұмсалған соманың 99,8 пайызын, әлемдегі рейтингі жоғары 28 халықаралық сақтандыру компанияларымен келісімге отырып, қайта сақтандырған. Осы қайта сақтандыруға шарт жасалған әрбір сақтандыру компанияларына «КаzSаt-1» ғарыш аппаратына байланысты жағдай түсіндірілген құжаттар жіберілген. Қазіргі кезде біздің мамандар қайта сақтандыру келісіміне отырған компаниялармен келіссөзге дайындалып жатыр. Кездесу жақын арада Лондонда өтеді.
- Қазғарыш агенттігі «KazSat-2» жобасы бойынша қандай жұмыстар жүргізіп жатыр?
- Ұлттық ғарыш агенттігі әлі құрылмай тұрып, 2006 жылдың қаңтарында Хруничев атындағы Ресей мемлекеттік ғарыштық ғылыми-өндірістік орталығымен (ФГУП ГКНПЦ) «KazSat-2» ұлттық геостационарлық Жер серігін жасау туралы келісімге қол қойылды. «KazSat-2» конструкциясының идеологиясы «KazSat-1» айырмашылығы шамалы болды. Қазғарыштың келісім жасалып қойған жобаны тоқтатуға немесе екінші отандық спутниктік байланыс және ақпарат тарату құрылымын түбегейлі өзгертуге күші келмеді. Қазақстан Республикасының ұлттық ғарыш агенттігі құрылған кезде негізгі конструктивтік жұмыстар жасалып қойған болатын. Соған қарамастан, Қазғарыш жасалып жатқан «KazSat» сериясының екіншісі сенімді болуы үшін басқару жүйесін модернизациялау туралы шешім қабылдады. Ол үшін ресейлік өндірістен шыққан командалық құралдарды батысеуропалық компаниялар жасаған сенімді құралдармен алмастырдық. Сондай-ақ көптеген қиындықтарды жеңу арқылы біз 2006 жылғы жасалған келісімге толықтырулар мен өзгертулер енгізуге қол жеткіздік. Онда спутникті пайдалануға бергеннен кейін және ұшырылғаннан кейін сақтандыру мәселесі қозғалған жағдайда тапсырысты орындаушы жақтың жауапкершілігі артатындығы ескерілді. Қазіргі кезде «KazSat-2» Жер серігін жасау бойынша негізгі жұмыстар жасалып бітті, бұл 80 пайызын құрайды. Спутник 2010 жылдың желтоқсанында ұшырылады деп жоспарлануда. Алайда спутникті ғарышқа аттандыру істің жартысы ғана. Алдымен құрамына Жерден басқару кешені және тағы басқа кіретін жердегі жоғары технологиялық инфрақұрылымдарды құру қажет. Бүгінгі күні ондай кешен Ақкөл қаласында жұмыс істеп тұр. Ол соңғы технологиямен жабдықталған, сонымен қатар «KazSat-2» басқару мақсатында жаңа жабдықтармен толықтырылған. Сонымен қатар жетілдірілген құрал-жабдықтармен жұмыс істейтін кадрлар дайындалды. Бұл Қазақстанда ешқашан болмаған.
- 2010 жылы Ресей «Байқоңыр» кешенінен қанша ұшырылымды жоспарлап отыр?
- 2010 жылы Ресей жағы ұсынып отырған Байқоңырдан ұшатын ғарыш аппараттары мен сынақ ракеталарының саны 41 болған, 2009 жылдың 29 желтоқсанындағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен бекітілген келісімдерге сәйкес, оның 34-і ұшырылады деп жоспарлануда. Биылғы ғарыш аппараттарын Байқоңырдан ұшыру бағдарламасын «Протон-М» Жер серігі бастады. Ол 28 қаңтар күні Астана уақытымен 6 сағат 18 минутта Орбитаға ұшты.
- «Протон» демекші, Қазақстан жеріне ракетатасығыш «Протонның» бөліктері көп құлады. Штаттан тыс жағдайда қанша гептил мен амил жер қыртысына сіңеді? Оның зияны қаншалықты? Келтірген зиянды Ресей жағы қалай өтеп жатыр?
- Иә, шындығында, «Протон» ракетатасығышы отын ретінде гептил мен амилді пайдаланады. Бұл ракетатасығышты ұшырған кезде жанып біткен бірінші және екінші бөліктері резервте қалған жанармайымен бірге ракетаның бөлініп түсуіне арнайы белгілеген жерге құлайды. Бұрынырақ ескі үлгідегі «Протон-К» бірінші бөлігін тастағанда, резервтегі жанармай (гептил) жерге төгілетін. 2000 жылдың басынан бастап ракеталар модернизациядан өтті, соның ішінде оның экологиялық қауіпсіздігі де қарастырылды. Ракетаның бірінші және екінші бөлігіндегі резервтік жанармай минимумға дейін төмендетілді, осының нәтижесінде «Протон-М» бөліктері жерге «құрғақтай» түседі. Демек, бөлініп түскен қалдықтар құлаған кезде жарылыстар мен өрт қаупі болмайды. Алайда бұған қарамастан, ракета-ғарыш қызметінің қоршаған ортаға келтіретін зиянын бағалауға бағытталған экологиялық кешенді зерттеулер өзекті мәселе болып қала береді. 2009 жылдың 23 қазанында Қазақстан мен Ресей аса улы отынмен ұшатын зымырандардың экологиялық қауіпсіздігін бірлесе бақылау бойынша, «Байқоңыр» ғарыш кешенінен ұшырылатын, ракеталық отын құрамында аса зиянды элементтері бар зымырандардың ұшырылуына экологиялық бақылау жүргізу жұмыстарын ұйымдастыру тәртібін бекітті. Бұл жұмыстардың мүлтіксіз орындалуына екі жақ бірдей жауап беретін болды, қазақ жағына тиесілі жұмыстарды Қазғарыштың қарамағындағы «Ин-фракос-Экос» орындайды. Соңғы болған апаттың Қазақстан Республикасына келтірген зиянын, оның зардаптарын жою жөніндегі шараларға байланысты анықтау жұмыстары Ресей жағымен бірлесіп жасалды. Келтірген зардаптың сомасы 291 миллион 801 мың теңгеге бағаланып, Ресей жағы орнын толтырды. Қазіргі кезде Қазғарыш «Байқоңыр» ғарыш кешеніне байланысты экологиялық проблемаларды шешудің басқа жолдарын іздестіруде. Солардың бірі - экологиялық жағынан зиянсыз, жеңіл, орташа және ауыр кластарындағы «Ангара» ракетатасығыш базасында Бәйтерек» ғарыштық зымыран кешенін құру. Бұл посткеңес кеңістігіндегі Қазақстан-Ресей бірлескен ғаламат ірі жоба болып табылады. Бұл жоба гептил, амил сияқты жоғары токсинді ракета отындарын пайдаланатын Байқоңырдан ұшатын ракетатасығыштардың келтіретін зиянын жоюға бағытталған. Экологиялық пайдасынан басқа бұл жобаның басқа да тиімді жағы бар. Қазақстан әртүрлі ғарыш аппараттарын Орбитаға шығаруға қатысуға мүмкіндіктер алады.
- Талғат Амангелдіұлы, келесі қазақ ғарышқа қашан ұшады?
- Мен бұл туралы жақында журналистермен кездескен кезде айтқанмын. Алдағы үш жылда бізге орын жоқ. Ғарышқа ұшу үшін ғарышкерлер үш жыл бұрын тіркеледі. Бұл жолы кеме командирі ретінде Ресей Федерациясының өкілі ұшады, борт-инженерінің міндетін АҚШ ғарышкері атқарады. Ал үшінші орын бос емес. Құрамына көптеген ел кіретін Еуропалық ғарыштық агенттік өз ғарышкерін ұшыру үшін ақшаны алдын ала төлеп қойған. Ресей Федерациясы былтырға дейін экипажға кімді қосу керектігін өзі шешіп келген еді, енді бұл мәселе туралы 16 елмен келісетін болды. Қазақстандық ғарышкер өткен жылы қыркүйекте ұшуы керек еді, бірақ қаржы мәселесіне байланысты ұша алмай қалды. Ол кездегі баға 26 миллион доллар болатын, қазір тіпті көтеріліп кетті.
- Француздың «EADS Astrіum» компаниясымен келісімшартқа отырғандарыңыздан хабардармыз. Қазғарыш агенттігі одан басқа қандай халықаралық жобаларды іске асырып отыр?
- Өткен жылы Франция президенті Николя Саркози біздің елге ресми сапармен келді. Сол кезде екі ел президенттерінің қатысуымен өткен кездесуде бірнеше келісімдерге қол қойылды. Ерекше атап өтетін жай, осы келісімдердің төртеуі ғарыш саласындағы ынтымақтастықтың нығаюына байланысты болды. Атап айтсақ, Ұлттық ғарыш агенттігі мен Францияның Сыртқы істер министрлігі екі елдің үкіметаралық келісіміне қол қойды. Оның біріншісі - ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта зерттеу және пайдалану саласындағы ынтымақтастық болса, екіншісі - Жерді қашықтықтан зондтаудың ғарыш жүйесі мен ғарыш аппараттарының құрастыру-сынау кешенін құру мен пайдаланудың шарттары туралы келісімдер. Сонымен қатар «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰҚ» АҚ пен EADS Astrіum арасында Жерді қашықтықтан зондтау жүйесін құру жайлы шартқа қол қойылды. Екі ұйымның жетекшілері Астана қаласында ғарыш аппараттарын құрастыру-сынау кешенін салуды ұйымдастыратын қазақ-француз бірлескен кәсіпорнын құру туралы келісім- шартқа қол қойды.
- Алдымызда көптеген жоспарлар бар деп отырсыз. Оларды жүзеге асыратын білікті мамандар қажет болады. Елімізде ғарыш саласының мамандарын даярлайтын арнайы оқу орындары жоқ. Мамандарды қай елде оқытқан тиімді?
- Орынды сұрақ. Ғарышты дамыту бағытында және ғарыш кешені келешекте жемісін беру үшін атқарылатын маңызды жұмыстардың бірі - ғарыш саласындағы мамандарды дайындау болып табылады. Бұл бағытта да қарқынды жұмыстар істеліп жатыр. Мәселен, Білім және ғылым министрлігі жүргізіп отырған еліміздің мемлекеттік классификаторына ғарыштық мамандықтарды енгіздік. Отандық жоғары оқу орындарының бірқатарында «Радиотехника, электроника және телекоммуникациялар», «Радиобайланыс және радионавигация», «Жылжымалы байланыс құралдары мен жүйелер байланысы», «Радиобайланыс, радиохабарларын тарату және теледидар», «Көп арналы телекоммуникациялық жүйелер» мамандықтары бойынша оқытуды ұйымдастыруды бастадық. Елбасының тапсырмасымен, кейінгі үш жылдың ішінде Байқоңыр қаласындағы Мәскеу авиация институты филиалына Білім және ғылым министрлігінің квотасымен 45 талапкердің оқуға түсуіне жағдай жасадық. Бұл филиал ғарыш техникасын сынауға қатысты инженер мамандарын даярлайды. Негізінде, Қазақстанда ғарыш қызметіне қатысты мамандар дайындайтын оқу орындары жоқтың қасы. Осыған байланысты отандық оқу орындарында ғарыш мамандарын дайындауды да қолға алу мәселесін күн тәртібіне қоятын кез келді. Бұл орайда біз Ұлттық инженерлік академияда техникалық жоғары оқу орындарының негізінде ғарыш саласының мамандарын дайындау үшін факультеттер мен кафедралар құруды ұсындық. Бұл ұсынысымыз еліміздің техникалық жоғары оқу орындары ректорлары тарапынан қолдау тапты.
- Биыл еліміз Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымында төрағалық жасап отыр. Осы жөніндегі өз пікіріңізді айтсаңыз.
- Бүгінде Қазақстан халықаралық сахнада, әлемдік қауымдастықта өзінің орны, беделі бар салиқалы мемлекетке айналып отыр. Еліміз Ислам Конференциясы ұйымы, Шанхай ынтымақтастық ұйымы сияқты көптеген халықаралық ұйымдардың тең құқықты әрі беделді мүшелерінің бірі болып саналады. Қысқа уақыттың ішінде әлеуметтік-экономикалық қайта құрулар мен қазақстандық қоғамның демократиялануы арқасында біздің мемлекет Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың басқаруымен айтарлықтай нәтижелерге қол жеткізуде. Қазақстанның ЕҚЫҰ-ға төрағалық етуі де соның бір дәлелі. Қазақстан мен Еуроодақ елдері ынтымақтастық саласында зор әлеуетке ие, себебі көптеген мәселеде, оның ішінде ғарыш қызметін дамыту мәселесінде ұстанымдарымыз бен көзқарасымыз ұқсас.
- Әңгімеңізге рақмет, табыс тілейміз!
 
Сұхбаттасқан 
Қайыржан ТӨРЕЖАН,
Гүлбаршын АЙТЖАНБАЙ

Қазақстан мен Франция жерді қашықтықтан зондтау жерсеріктерін құрастыруды бастады - Т. Мұсабаев

Қазақстан мен Франция жерді қашықтықтан зондтау жерсеріктерін құрастыруды бастады.
Бұл туралы бүгін Астанада Назарбаев университетінде өткен «Ғарыштағы кездесулер» атты конференция кезінде Қазақстан Республикасы Ұлттық ғарыш агенттігінің төрағасы Талғат Мұсабаев мәлім етті.
«Біз әлемдік деңгейдегі «EADS Astrium» ғарыш компаниясымен бірігіп, жерді қашықтықтан зондтау жерсеріктерін құрастыруды бастадық. Олар өте жоғары санаттағы және деңгейдегі құрылғылар. Оның бірі 1 метрге дейін жердің бетін жоғары ажырату қабілеті бар жерсерік, екіншісі 7 метрге дейін орташа ажырату қабілеті бар аппарат. Бұлар әлемнің 2-3 мемлекетінде ғана кездесетін аса жоғары технологиялар», - деп атап көрсетті ол.
Сонымен қатар бірлескен жоба аясында Астана маңында ғарыш аппараттарын құрастыру-сынау кешені салынуда. Онда алғашқы жерсеріктер шамамен 5 жылдан соң шығарыла бастайды.
«Қазақстанда жасалатын жерсеріктер «Ғалам» жобасы негізінде құрастырылады. Жерсеріктердің қандай түрде шығарылатыны талқылануда. Ал навигациялық жерсеріктердің түрлері әлі келісілген жоқ», - дейді «Astrium» компаниясының Азия және Тынық мұхиты елдері бойынша маркетинг бөлімінің вице-президенті Юг Лапорт-Вейвада.
«Ғарыштағы кездесулер» атты конференция Қазақстан мен Франция арасындағы ынтымақтастықты дамыту келісімшарты аясында өткізілуде. Оған «Қазақстан Республикасының Халық қаһарманы», «Ресей батыры»,  ұшқыш-ғарышкер, авиацияның генерал-майоры Талғат Мұсабаев, Франция ғарышкері Жан-Пьер Эньере және «EADS Astrium» ғарыш компаниясының өкілдері қатысты. Келесі конференцияны Алматы қаласында өткізу жоспарлануда.
«Қазақстан Ғарыш Сапары» Ұлттық компаниясы» АҚ «EADS-Astrium» француз компаниясымен Францияның Ле Бурже қаласында 2009 жылғы 18 маусымда келісімшартқа қол қойды. Біздің елімізде мұндай кешен жасау жөніндегі келісімшарт Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев пен Президент Николя Саркозидің аталмыш саладағы стратегиялық серіктестік жөніндегі тапсырмаларына сәйкес жүзеге асырылып жатқан ғарыш саласындағы ынтымақтастықтың алғашқы нақты нәтижесі болып отыр.
ҚазАқпарат

Беттер